Gezien 15 april Stadsschouwburg Amsterdam

De welwillenden van Jonathan Littell deed veel stof opwaaien in 2006 door het feit dat de Tweede Wereldoorlog verteld wordt vanuit de ogen van SS-officier Max Aue. Het boek is bewerkt door Guy Cassiers en Erwin Jans, De Welwillenden is geregisseerd door Guy Cassiers. Het perspectief van de dader is er een waar we niet aan gewend zijn en waarmee we ons niet willen identificeren. Dat is nu precies waar Max Aue in de voorstelling van Toneelgroep Amsterdam en Toneelhuis direct een appèl op doet. In zijn beginmonoloog zegt hij onder andere letterlijk ‘Ik ben net als u.’ Hans Kesting die deze hoofdrol op zich neemt staat kalm, het zaallicht is nog aan, en kijkt het publiek aan waardoor de afstand wegvalt en we kijken niet naar een acteur maar naar een mens die ons iets te vertellen heeft.

Tijdens de vele gesprekken en monologen die volgen staat het Jodenvraagstuk centraal. De reacties van zijn officieren, de één vindt het executeren van een bepaalde groep joden volstrekt belachelijk en onnodig, de ander volkomen terecht. Max Aue vindt het mensverspilling. In het boek is de hoofdpersoon niet zo moralistisch waardoor identificatie voor mij niet plaatsvindt. De inzet is nu anders. We zitten in zijn hoofd en zien wat de gruweldaden voor visioenen en hallucinaties opleveren. De beelden zijn geïnspireerd op beeldend werk van Chiharu Shiota, Rebecca Horn en Christian Boltanski. Zijn lichaam valt meerdere malen uit elkaar van pure ellende en de projecties laten beelden van gezichten zien die over elkaar heen vallen zoals hij stuk voor stuk joden heeft geëxecuteerd. Hij beschrijft soms gedetailleerd een persoon of een gebeurtenis en daarin maakt zijn geest soms rare sprongen om het aan te kunnen. Door de ondraaglijkheid schijt hij zichzelf onder, geeft over, als hij masturbeert, is het alsof hij glasscherven voelt.

Het individu heeft geen bestaansrecht en is inwisselbaar. De staat is een gewelddadige machine opgebouwd uit verschillende individuen met een aantal gemeenschappelijke kenmerken die bevelen uitvoeren en de wet volgen die op dat moment geldt. Door dit ver te houden van ieder realisme is het toepasbaar op andere oorlogen uit de recentere geschiedenis. Eichmann is de enige historische figuur in deze voorstelling, formidabel gespeeld door Katelijne Damen. Hij neemt zijn verantwoordelijkheid zeer ernstig en wil de wet strikt opvolgen. Dat is wat hij doet en hij is verantwoordelijk tot aan het transport, daarna is het aan een ander. Dat kun je terug lezen in De banaliteit van het kwaad van Hannah Arendt. Eichmann denkt niet verder na over wat hij doet, hij doet wat hij moet doen volgens de wet. Alles wat Damen doet om Eichmann vorm te geven is strak, strikt en heel eng. In gesprekken met Aue zie je het verlies van identiteit sterk verbeeld. Aue die Eichmann kopieert in alle gebaren en houdingen, maar niet direct en te opvallend, het duurt steeds een aantal seconden. De anderen worden anoniem aangesproken in hun rang zoals Sturmbannführer, Obergruppenführer enz. behalve Thomas Hauser, de goede vriend van Aue, naturel gespeeld door Kevin Janssens die de relativerende kracht is in het stuk.

De gehele voorstelling is een helse trip die ongeloof, verbijstering, weerzin, ontroering en diep verdriet oproept. Wat een duistere misère speelt zich daar af. De rauwe enscenering van Erwin Jans, het treinspoor waarvan iedereen weet waar die toe leidt en de vele paar schoenen, die in plaats van op een hoop gegooid in een rij worden neergezet, spreken tot ieders verbeelding. De kleine Joodse jongen Jakov als symbool voor alle Joden, die bladmuziek wordt beloofd door Aue terwijl je weet dat ook hij zal sterven, is hartverscheurend. Het hele psychologische proces van de weg naar waanzin is zo onweerstaanbaar goed neergezet bij alle personages en door de gehele cast. Kesting is in het geheel ontzagwekkend helder in woord en fysiek expressief in zijn ondergang.

http://tga.nl/voorstellingen/de-welwillenden/speellijst