Yes, I have a choice. Met deze geruststellende gedachte verliet ik de zaal van de Stadsschouwburg maandagavond na de programmaserie Wish you were here van Toneelgroep Amsterdam, waar het deze avond ging over De Welwillenden van Jonathan Littell. Deze roman bracht en brengt veel teweeg door de toonzetting en het perspectief. Toneelhuis Antwerpen en Toneelgroep Amsterdam brengen een bewerking van deze roman ten tonele onder regie van Guy Cassiers met onder andere Hans Kesting als Max Aue, Alwin Pulinckx, Bart Slegers, Jip van den Dool en Abke Haring.

De Welwillenden vertelt het verhaal van een SS-officier Max Aue tijdens de Tweede Wereldoorlog die betrokken is geweest bij liquidaties van joden, politieke tegenstanders en later in Auschwitz werkzaam was. Het daderperspectief zijn we niet gewoon en de hoofdpersoon wil ons verleiden te geloven dat wij hetzelfde zouden hebben gedaan. De meningen zijn erover verdeeld of dat de intentie van de schrijver Littell is geweest. Het kan ook gelezen worden vanuit het idee hoe iemand zichzelf een rad voor ogen draait.

Bart van der Boom, historicus en een van de sprekers, zet uiteen dat er vijf redenen zijn waarom daders doden. De reden die wij het liefst horen is dat ze allemaal psychopaten en sadisten zijn omdat we ons daar gemakkelijk van kunnen distantiëren. Natuurlijk zitten die er tussen, maar een andere verklaring is dat de mens toch een sociaal wezen is en toegeeft onder groepsdruk. Ze willen zich conformeren en geen outsider zijn. In de roman valt Max Aue in de eerste categorie. Hij beschikt al over een voorliefde voor geweld en heeft psychopathische trekken. In de voorstelling van regisseur Cassiers wordt hij socialer neergezet en worden zijn overwegingen en diepere lagen zichtbaar.

Connie Palmen, schrijfster en ook spreker deze avond, belicht het daderperspectief en de Tweede Wereldoorlog vanuit de werking van de ideologie en hoe deze als een vorm van dressuur werkt. Het verhaal achter de ideologie wordt uiteraard gebracht als de enige waarheid en hoe meer mensen hierin geloven en ze een groep vormen op basis van dat geloof en eventueel andere kenmerken waarop ze worden aangesproken zijn ze te drillen. De ophitsende oorlogsretoriek creëert een personage van de vernederde Duitser in dit geval en de groep ziet aan het eind een glorieus einde wat hen wordt voorgespiegeld. Er bestaan geen individuen meer en de mensen worden inwisselbaar. De roman in het algemeen, de goede roman, geeft ons onze individualiteit terug en doet een beroep op het vermogen je los te maken van deze verkondigde waarheid. Boeken zijn er om ons te veranderen en de roman blijft je eraan herinneren dat je een individu bent. Niet voor niets worden er schrijvers verbannen en boeken verbrand. Daarnaast haalt ze het Milgram-experiment aan waarbij vijftig procent van de proefpersonen elektrische schokken blijven uitdelen aan zogenaamde leerlingen, zelfs totdat ze helemaal niet meer reageren. De andere vijftig procent doet uiteindelijk de armen over elkaar en zeggen Yes, I have a choice en zwichten niet voor de mensen in witte jassen met autoriteit die het tegengestelde beweren.

Boris Noorderbos, literatuurwetenschapper, haalt onder andere het verslag van Hannah Arendt over het proces tegen Eichmann aan en stelt de vraag wat er gebeurt als je daders een podium geeft. Eichmann krijgt de rol van melodramatische schurk door het theatrale karakter van het proces. Terwijl Eichmann geen sadist was maar juist verschrikkelijk normaal zonder buitengewone motieven behalve dan motieven die zijn carrière zouden dienen, wat beangstigender is.

 ‘….Als u geboren bent in een land en in een tijd waarin niemand uw vrouw en kinderen komt vermoorden, en waarin ook niemand u komt vragen andermans vrouw en kinderen te vermoorden, prijs dan de Heer en ga in vrede. Maar vergeet dit nooit: u hebt misschien meer geluk gehad dan ik, maar dat maakt u nog niet tot een beter mens. Zodra u zo hoogmoedig bent om dat te denken, wordt het gevaarlijk…’  

Job Cohen, voorzitter 4 en 5 mei-comité, sluit zijn rede af met dit citaat uit de roman De Welwillenden en het stemt tot nadenken. Het gegeven blijft dat het moeilijk is in te schatten wat je zou doen als je in een oorlogssituatie terecht komt. Ik houd me vast aan Yes, I have a choice en ben zeer nieuwsgierig naar de voorstelling van Toneelhuis Antwerpen en Toneelgroep Amsterdam die 10 maart in première gaat en vanaf 6 april in Amsterdam te zien is.

http://tga.nl/voorstellingen/de-welwillenden/speellijst